Gốm Bát Tràng, niềm tự hào gốm Hà Nội

Việt Nam là một trong những quê hương của đồ gốm. Những mảnh gốm xuất hiện sớm nhất mà các nhà khảo cổ tìm được trong những hang động đá vôi phía Bắc cho thấy tuổi đời của nó đã gần vạn năm. Còn ở Hà Nội, một vùng đất nằm trong châu thổ sông Hồng, thì những mảnh gốm đất nung có hoa văn trang trí đẹp có tuổi đời đã ba nghìn năm. Như vậy, với thời gian gốm Hà Nội là nơi có truyền thống lâu đời, tiêu biểu là gốm Bát Tràng, và truyền thống đó được nâng lên, lan tỏa mãi các đời sau.

Đôi nét về lịch sử gốm Hà Nội – Thăng Long xưa

Từ năm 1010, khi Lý Công Uẩn ra chiếu rời đô từ Hoa Lư về Thăng Long, thì đất kinh thành càng phát đạt và tạo cho nghề gốm những bước phát triển mới. Từ thời Lý (1010-1225) sang thời Trần (1226-1400) vùng đất phía Tây kinh thành theo các dòng sông Tô Lịch, sông Sét, sông Lừ, đã có một thời đỏ lửa đêm ngày nung gốm.

Các nhà khảo cổ đã tìm thấy ở khu vực Quần Ngựa, Giảng Võ những phế tích của lò gốm nhờ vào những chồng bát đĩa có men mầu nâu, mầu ngọc, bị nung chảy dính liền vào nhau và nhiều loại tượng giống như chim vẹt, sư tử, mèo, người và các đầu rồng, phượng trang trí trên kiến trúc.

Ta biết rằng vào thời Lý – Trần, ở Việt nam xuất hiện hai loại gốm rất nổi tiếng mà nhiều người yêu thích sưu tập bởi chất lượng nghệ thuật của nó. Đó là gốm hoa nâugốm men ngọc, gốm men nâu, men xanh rêu với thạp, liễn, ấm, chén, bát, đĩa, tượng gốm… Dẫu rằng nó còn được sản xuất ở Thanh Hóa, ở Thiên Trường Hà Nam Ninh, nhưng không ít sản phẩm là của đất Thăng Long, mà ngày nay vẫn có thể tìm hiểu qua các hiện vật bày ở bảo tàng lịch sử, bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, bảo tàng Hà Nội và nhiều sưu tập của tư nhân. Chúng ta chờ đợi sự khai quật của các nhà khảo cổ để tỏ rõ hơn điều này.

Nghệ thuật gốm là nghệ thuật chơi với lửa, là nghệ thuật phối hợp của thiên, địa, nhân, bởi nó được làm từ đất phải trải qua bàn tay điêu luyện của con người và qua lửa. Người Thăng Long Hà Nội tài hoa đã luôn làm cho nó phát triển và tạo nên những vẻ đẹp mới phục vụ xây dựng và đời sống của kinh thành.

Gốm Bát Tràng

Vào cuối thời Trần và đầu thời Lê ở Việt Nam phát triển loại gốm sành trắng hoa lam và gốm men màu (gốm men màu tam sắc, ngũ sắc) mà làng gốm Bát Tràng nổi tiếng đến ngày nay. Dù rằng nhiều địa phận thuộc tỉnh Hải Dương hiện nay còn dày đặc phế tích và sản phẩm của các lò nung gốm này, nhưng từ lâu nó đã không còn tồn tại.

Làng gốm Bát Tràng làm sành trắng cùng với gốm Phù Lãng men da lươn sắc vàng và gốm Thổ Hà làm sành nâu sắc đỏ đã đem lại niềm tự hào của gốm Việt Nam trong nhiều thế kỷ. Cả ba làng này cách nhau không xa, và nay chỉ còn có làng Bát Tràng thuộc địa phận hà Nội nằm bên tả ngạn sông Hồng.

Từ nội thành Hà Nội, qua cầu Chương Dương đi sang bờ bắc sông Hồng rồi men theo đê đi về phía Nam khoảng 10 km, ta sẽ đến một vùng với những lò gốm ngày đêm tỏa khói nằm ở bãi ngoài con đê: đó là làng gốm Bát Tràng.

… tên gọi Bát Tràng

Bát Tràng là một làng cổ, nhiều năm lùi dần vào phía trong bãi bởi “dòng sông bên lở bên bồi”. Ban đầu làng mới lập gọi là Bạch Thổ phường (tức phường đất trắng) sau gọi là Bá Tràng (tức là phường có trăm lò bát), cuối cùng mới đổi thành Bát Tràng (tức là nơi làm bát). Theo niên sử, cái tên xã Bát xuất hiện từ năm 1352 trong cuốn Đại Việt sử ký toàn thư. Đến thế kỷ XV, Bát Tràng được Dư địa chí của Nguyễn Trãi (1380-1442) viết xong năm 1435 gọi là “làng Bát Tràng làm đồ bát chén” và đã có lần cung ứng đồ cống phẩm 70 bộ bát đĩa cho nhà Minh. Người ta nói rằng gốm Bát Tràng có từ cuối đời Trần (thế kỷ XIV) đến đầu thời Lê (thế kỷ XV).

Gốm Bát Tràng bắt nguồn từ gốm Bồ Bát

Người dân Bát Tràng nhiều người vẫn coi mình là hậu duệ của những người làm gốm từ Bồ Bát (Yên Mô, Ninh Bình) di cư lập nghiệp ở Thăng Long từ thời Lý và đợt cuối là vào thời Lê dựng lên Bát Tràng ngày nay.

Trên hai câu đối ở đình làng Bát Tràng còn ghi:

Bồ di thủ nghệ khai đình vũ

Lam nhiệt tâm hương bái thánh thần

(Nghề từ làng Bồ ra, khởi dựng đình miếu

Lòng thành như hương lan, cúng tạ thánh thần)

Cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX, Bát Tràng vẫn là một làng thủ công nghiệp xen lẫn với nông nghiệp.

Nhiều sản phẩm gốm cổ Bát Tràng như chân đèn, lư hương… rất đẹp được sản xuất trong các thế kỷ XV đến XVII được xác định niên đại tuyệt đối bởi trên thân vẫn còn mang những giòng chữ nho ghi rõ ngày, tháng, người làm, nơi sản xuất và ai đã đặt hàng cúng tiễn nơi đâu. Ta được biết nhiều nghệ nhân gốm Bát Tràng tài hoa như Đỗ Xuân Vi, Vũ Ngô Tiến, Bùi Thị Đỗ, Hoàng Thị Vệ, Trần Thị Ngọ, Đỗ Phủ, Bùi Huệ, Lê Thị Ngọc… đã làm nên những tác phẩm diệu kỳ đó. Nhiều đồ gốm dân dụng hoa lam được sản xuất từ Bát Tràng, Chu Đậu (Hải Dương) xuất khẩu ra nước ngoài trong khoảng từ thế kỷ XV đến XVII, cũng bởi vì Bát Tràng và Chu Đậu nằm gần kề hai đô thị sầm uất thời đó: Thứ nhất kinh kỳ, thứ nhì phố Hiến.

Nếu gốm hoa lam, gốm tam sắc, gốm chạm đắp nổi của Bát Tràng rất nổi tiếng trong các thế kỷ XV đến XVII thì từ thế kỷ XVIII, các sản phẩm gốm men rạn, đắp nổi, gốm đắp nổi tô màu như chóe, lọ, lư hương, đỉnh, nậm rượu, ấm, chân nến, tượng ngựa, voi, lân, hổ, tượng Phật,… đã tạo nên một sắc thái khác về nghệ thuật. Cùng thời gian này, loại gốm xương đất xám phủ áo trắng rồi tráng men nung trong các lò “đàn” đã tạo nên đồ gốm đàn Bát Tràng cùng loại gạch Bát Tràng nổi tiếng, góp phần xây kinh đô Huế triều Nguyễn.

Nét thơ ca trong làng gốm Bát Tràng

Đến làng Bát Tràng chúng ta sẽ được đi vào một làng thủ công vẫn mang dấu ấn truyền thống bởi những đường làng lối xóm tắt hẹp, hun hút, bởi các tường nhà san sát, bởi những bể lọc đất, tường phơi đất, phơi than và cơ cấu của một làng nghề làm gốm khép kín. Ta có thể đến thăm đình làng được dựng lên cách đây ba thế kỷ, dù rằng cây đá bến đò không còn cảnh xưa như bài vè ở làng đã viết:

Năm Nhâm Ngọ xảy ra biến cố

Cuộc tang thương ai có ngờ đâu

Tháng hai, hăm bảy đêm thâu

Dưới dòng sông Nhị nước hầu cạn khan

Bỗng tự dưng tam quan đổ xuống

Các thuyền bè xuôi ngược cho mau

Cây đa lại lở xuống sau

Năm 1971, Cao Huy Diệu, nhà thơ thời Tây Sơn khi đi thuyền du xuân đã viết bài thơ “Buổi trưa đậu thuyền ở Bát Tràng” bằng chữ Hán được Chu Thiên dịch như sau:

Sông lớn dừng thuyền giữa bến ngang

Đến đây lò bát chốn quê hương

Sờ sờ đất mới làm roi nổi

Thăm thẳm nương dâu bãi bạt ngàn

Đi lại lối quen nơi phát đạt

Bán buôn tấp nập khách giàu sang

Gốm bát tràng và những giá trị còn mãi với thời gian

Trong 36 phố phường Hà Nội, ngoài phố Bát Sứ còn có phố Bát Đàn chuyên bán đồ đàn, sành xốp mà nguồn Bát Tràng là chủ yếu. Gốm Bát Tràng còn được thuyền ăn hàng đưa đi nhiều tỉnh khắp Bắc – Trung – Nam. Người Bát Tràng yêu quý nghề của mình. Trải qua nhiều thế hệ, trải qua thăng trầm đất bồi, bến lở, gốm Bát Tràng vẫn tồn tại và phát triển. Đôi câu đối truyền tụng trong dân gian làng Bát Tràng thể hiện niềm tự hào của nghề gốm.

Núi đất trắng truyền nghề, bùn thành vật quý

Lò rực hồng hun nặn, đất hóa vàng

Quả thực nhiều sản phẩm gốm cổ Bát Tràng ngày nay được trân trọng và quý giá như vàng trong các Bảo tàng Việt Nam và thế giới. Bát Tràng ngày nay là một trung tâm sản xuất gốm hoa lam, gốm men màu phục vụ đời sống và xuất khẩu.

Làng gốm Thanh Trì đối diện Bát Tràng

Hà Nội còn nhiều cơ sở sản xuất gốm nổi tiếng như gốm Thanh Trì ở phía bờ hữu sông Hồng đối diện với Bát Tràng. Đó cũng là một cơ sở sản xuất có ít nhất từ cuối thế kỷ XIX bởi có nhiều người có kinh nghiệm từ Bát Tràng sang và biết phát huy truyền thống của gốm Hà Nội. Theo lời kể của nghệ nhân Đào Văn Can, Lê Văn Vấn thì các ông đã theo gia đình sang làm gốm ở đây từ tấm bé. Gốm Thanh Trì còn có lò của Hoàng Cao Khải sản xuất gốm dân dụng, gốm kiến trúc, tượng gốm và cả gốm “bu ly” – một loại gốm công nghiệp. Cuối những năm 20 ở đây đã nhập một số máy móc làm gốm và nghiên cứu để sản xuất đồ sứ nhưng không thành. Chùa Hưng Ký ở quận Hai Bà Trưng, Hà Nội còn lưu hàng trăm tượng gốm gắn trên kiến trúc của nghệ nhân Đào Văn Can làm tại lò Thanh Trì những năm đầu thế kỷ XX.

Nếu ai thích gốm sành trắng hoa lam, sành trắng men nâu, gốm men rạn, gốm men ngọc thì hãy đến với gốm Hà Nội vì truyền thống lâu đời của nó, cũng như đến với gốm sành xốp của Biên Hòa, Lái Thiêu và đồ sứ của Hải Dương. Mỗi vùng mỗi gương mặt gốm, nó là những bông hoa đẹp của gốm Việt Nam.

Gomsuu,

Leave a comment

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *